Υστεροσκόπηση

 

Στο Royal Free Λονδίνο με τον A. Magos

Στο Royal Free Λονδίνο με τον A. Magos

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Χειρουργική αντιμετώπιση της περιεμμηνοπαυσιακής μητρορραγίας

 

 

Δρ Νικόλαος Παπαδόπουλος

Περίληψη Όταν το αίτιο των μητρορραγιών δεν είναι οργανικό όπως τα υποβλεννογόνια ινομυώματα ή η ανωοθυλακιορηξία, τότε αυτή ονομάζεται δυσλειτουργική μητρορραγία και τα ακριβή της αίτια δεν είναι πλήρως γνωστά.

Η υστερεκτομή, που είναι μια μείζων χειρουργική επέμβαση, αποτελούσε μέχρι και πριν από λίγα χρόνια την μόνη λύση των μητρορραγιών αυτών, όταν τα φαρμακευτικά μέσα αποτύγχαναν. Οι επιπλοκές και το υψηλό οικονομικό και κοινωνικό κόστος της επέμβασης αυτής ήταν τα κυριότερα μειονεκτήματα, αλλά και το έναυσμα για την έρευνα και εισαγωγή συντηρητικότερων μεθόδων.

Οι πρώτες τέτοιες μέθοδοι καταστροφής του ενδομητρίου χρονολογικά, ήταν οι υστεροσκοπικά κατευθυνόμενες που είναι η laser ablation, η καταστροφή με το rollerball και η εκτομή με αγκύλη loop.  

Ακολούθησαν οι μη υστεροσκοπικές τεχνικές όπως το θερμικό μπαλόνι, τα μικροκύματα, το διπολικό ρεύμα μεταβαλλόμενης συχνότητας, η κρυοθεραπεία κλπ.

Αυτές ονομάστηκαν μέθοδοι δεύτερης γενεάς σε αντιδιαστολή από τις προηγούμενες της πρώτης γενεάς, με πλεονέκτημά τους την δυνατότητα να εκτελούνται από λιγότερο έμπειρους και να έχουν λιγότερες επιπλοκές.

Έτσι, το «κλίμα» που διαμορφώνεται όσον αφορά την αντιμετώπιση των δυσλειτουργικών μητρορραγιών, ειδικά κατά την περιεμμηνόπαυση, είναι η κατά το δυνατόν αποφυγή της υστερεκτομής και η χρήση μεθόδων ελάχιστης χειρουργικής παρέμβασης σε επίπεδο ειδικού εξωτερικού ιατρείου μιας μέρας.     

 Summary  Cases of abnormal uterine bleeding, when organic causes such as submucous fibroids or anovulation have been excluded, are determined as dysfunctional uterine bleeding with unknown aetiology.

Hysterectomy is a major operation and until recently was the only option for the definite treatment of this kind of bleeding, especially when medical treatment was unsuccessful. High complication rate and socioeconomic costs, are the main disadvantages of the operation which lead to the introduction of more conservative methods.

The so called, first generation or hysteroscopic endometrial ablation techniques, are the laser and rollerball ablation and the resection of the endometrium with the loop electrode, followed later by the non-hysteroscopic methods, such as the thermal balloon, microwave ablation, radiofrequency electrosurgical ablation, cryotherapy etch.

These methods referred as second generation techniques to be distinguished from the previous, referred as first generation methods. They are superior to the hysteroscopic techniques, in terms of surgical experience needed and complications.

Trends in the modern management of abnormal uterine bleeding are the avoidance of hysterectomy, when is possible and the adaptation of minimal access surgical techniques, in an outpatient setting.

 

 

Ο καταμήνιος κύκλος της γυναίκας είναι από απόψεως φυσιολογίας μία από τις ποιο θαυμαστές λειτουργίες του ανθρώπινου σώματος. Η πολυπλοκότητα αυτής της διαδικασίας μπορεί πολλές φορές να οδηγήσει σε δυσλειτουργίες με την μορφή μητρορραγιών.

Τέτοιες μητρορραγίες πολύ συχνά συνοδεύουν την λεγόμενη περιεμμηνοπαυσιακή περίοδο και μπορεί να οφείλονται σε ανοωθυλακιορηκτικούς κύκλους. Έτσι λοιπόν ορμονικές μεταβολές, με προεξάρχουσες τις απότομες αυξομειώσεις των οιστρογόνων λόγω της σταδιακής έκπτωσης της ωοθηκικής λειτουργίας, σε γυναίκες κατά την τέταρτη δεκαετία της ζωής, ευθύνονται για περιόδους αμηνόρροιας αλλά και για συχνομηνόρροια και μηνομητρορραγίες. (1)

Σε μη ανωοθυλακιορηκτικές μητρορραγίες, ο ακριβής μηχανισμός δεν είναι γνωστός αλλά υπάρχουν ενδείξεις για εμπλοκή ανώμαλων επιπέδων ινοδωλυτικών ενζύμων στο ενδομήτριο καθώς και αύξησης των αγγειοδιασταλτικών και μείωσης των αγγειοσυσπαστικών προσταγλανδινών. Eίναι επίσης πιθανό, άλλες τοπικές διαταραχές σε μεσοκυττάριες μεταλλοπρωτεϊνάσες και σε νιτρικά οξείδια να έχουν σχέση με το πρόβλημα.  Οι μητρορραγίες αυτές ονομάζονται γενικά δυσλειτουργικές μητρορραγίες (ΔΜ). (2)

Οργανικά επίσης αίτια, όπως υποβλεννογόνια ινομυώματα, πολύποδες, κακοήθεις νόσοι του τραχήλου και του ενδομητρίου  αλλά και επιπλοκές εγκυμοσύνης, αποτελούν άλλες αιτίες ανώμαλης κολπικής αιμόρροιας κατά την περιεμμηνοπαυσιακή περίοδο.

 

 

 

Αντιμετώπιση

Η αντιμετώπιση της περιεμμηνοπαυσιακής μητρορραγίας κατά βάση εξαρτάται από το ακριβές αίτιό της, αλλά γενικότερα ακολουθεί ένα γενικότερο πρότυπο, που αποτελείται από συντηρητικά μέτρα αρχικά (ορμονικοί χειρισμοί με αντισυλληπτικά η προγεστερονοεϊδή, αναστολείς της συνθετάσης των προσταγλανδινών η/και τρανεξαμικό οξύ) και περισσότερο επεμβατικά κατόπιν ή και εξαρχής, εφόσον κάτι τέτοιο απαιτηθεί (υστερεκτομή, μέθοδοι καταστροφής ενδομητρίου). (3)

 Η απόφαση για προσφυγή σε χειρουργικές μεθόδους αντιμετώπισης των περιεμμηνοπαυσιακών μητρορραγιών, εξαρτάται από το είδος, την ένταση και την διάρκειά τους, την ανταπόκρισή τους σε συντηρητική αγωγή, αλλά κυρίως στο βαθμό που η ίδια η ασθενής θεωρεί ότι χρειάζεται περαιτέρω ή ποιο ριζική θεραπεία. 

 Η προσωπικότητα και ο ψυχισμός της κάθε γυναίκας, επηρεάζει την άποψη που αυτή έχει για την ένταση της μητρορραγίας της και το αν αυτή χρήζει αντιμετώπισης. Αυτός είναι άλλωστε και ο λόγος που έχουν κατά καιρούς προταθεί διάφοροι τρόποι αντικειμενικής κατά το δυνατόν εκτίμησης της απώλειας αίματος σε περιπτώσεις μηνομητρορραγιών.

 

Υστερεκτομή

Μέχρι πρόσφατα η υστερεκτομή, ανοικτή ή λαπαροσκοπική, αποτελούσε την μόνη εναλλακτική λύση για την θεραπεία της ΔΜ, όταν η φαρμακευτική θεραπεία είχε αντενδείξεις, αποτύγχανε ή δεν ήταν επιθυμητή από την ασθενή για μακροχρόνια χρήση.

Το προφανές πλεονέκτημα αυτής της επέμβασης είναι η πλήρης αμηνόρροια και κατ’αυτή την έννοια το υψηλό ποσοστό ικανοποίησης των ασθενών.

Τα επίσης όμως σημαντικά μειονεκτήματα της υστερεκτομής όπως αναφέρονται στον πίνακα 1, δημιούργησαν την ανάγκη για εξεύρεση άλλων λιγότερο «επιθετικών» μεθόδων και τεχνικών.  Τα μειονεκτήματα αυτά, έγιναν προσπάθειες να ελαττωθούν και αυτό οδήγησε στην αύξηση των λαπαροσκοπικών ολικών και υφολικών υστερεκτομών, καθώς και στην αύξηση των κολπικά διενεργούμενων επεμβάσεων.

Η εισαγωγή νεότερων βελτιωμένων λαπαροσκοπικών τεχνικών και εργαλείων, σε συνδυασμό με την καλύτερη εκπαίδευση, έκανε την λαπαροσκοπική υστερεκτομή μια άριστη εναλλακτική λύση της αντίστοιχης ανοικτής επέμβασης. Έτσι, αυτή πλέον μπορεί να εκτελεστεί με ασφάλεια και να προσφέρει πολύ καλά αποτελέσματα ακόμα και σε μεγάλες ινομυωματώδεις μήτρες, εξαλείφοντας πολλά από τα μειονεκτήματα της ανοικτής. Πάντως και η λαπαροσκοπική αλλά και η κολπική, όπως βέβαια και η ανοικτή υστερεκτομή, δεν παύουν να είναι μείζονες χειρουργικές επεμβάσεις με ότι αυτό μπορεί να σημαίνει για τον ασθενή και το σύστημα υγείας. (4)

Παρόλα τα αρνητικά της στοιχεία η υστερεκτομή διατηρεί την αξία της και δεν παύει να έχει τις ενδείξεις της ακόμα και σαν πρώτη επιλογή σε περιπτώσεις έντονων ΔΜ,  μητρορραγιών που οφείλονται ή συνοδεύονται από μεγάλα η πολλαπλά ινομυώματα ή όταν αποτύχουν άλλες μέθοδοι.

 

Υστεροσκοπικές μέθοδοι καταστροφής του ενδομητρίου – Πρώτης γενεάς

Α) Γενικά

Η υστεροσκοπική καταστροφή του ενδομητρίου εισήχθη από το 1981, σαν μια συντηρητικότερη της υστερεκτομής, εναλλακτική λύση. Οι τρεις τεχνικές που ανήκουν στην λεγόμενη ομάδα «πρώτης γενεάς» είναι η laser εξάχνωση, η καταστροφή με rollerball ή rollerbar και η εκτομή toy ενδομητρίου με αγκύλη loop. Απαιτούν και οι τρεις την χρήση ρεζεκτοσκοπίου και εκτελούνται κάτω από άμεση όραση. (5,6)

Οι τεχνικές αυτές έχουν τα πλεονεκτήματα της ενδοσκοπικής χειρουργικής (Πίνακας 2) και έχει επίσης αποδειχθεί ότι τα αποτελέσματα τους είναι ικανοποιητικά έως άριστα. (7)  Ο σκοπός των μεθόδων πρώτης γενεάς είναι να αφαιρέσουν ή να καταστρέψουν το ενδομήτριο σε όλο του το πάχος, συμπεριλαμβανομένων και των βασικών αδένων. Αυτό το δεδομένο, βασίστηκε στην παρατήρηση του Αshermann τo 1950 ότι υπήρχε άμεση σχέση ενδομήτριων συμφύσεων και ουλοποίησης και ολιγο-αμηνόρροιας. (8) Μετά την παρατήρηση αυτή μια σειρά ερευνητών από τον Neurith, DeCherney, Goldrath και μέχρι τον Hallez, τoν Hamou, τον Vancaillie και τον Magos, , συνέβαλαν ώστε να διαμορφωθούν οι τεχνικές αυτές με την σημερινή τους μορφή και να αποδίδουν τα καλά τους αποτελέσματα. (9,,10,11,12,13,14) Ενδεικτική είναι η σύσταση του Βασιλικού Κολεγίου Μαιευτήρων/Γυναικολόγων του Ηνωμένου Βασιλείου, ότι «οι επεμβάσεις καταστροφής του ενδομητρίου είναι αποτελεσματικές για την θεραπεία της μηνορραγίας». (15)

 

Β) Επιλογή ασθενών και προετοιμασία ενδομητρίου

Πρέπει από την αρχή να γίνει κατανοητό από την ασθενή ότι σκοπός της υστεροσκοπικά καθοδηγούμενης θεραπείας δεν είναι η πλήρης αμηνόρροια, που άλλωστε λίγες φορές είναι εφικτή, αλλά η ελάττωση της αιμόρροιας, της δυσμηνόρροιας και της προκύπτουσας αναιμίας, με βελτίωση της ποιότητας ζωής.

Έχει άλλωστε βρεθεί από μελέτες ότι τα 3/4 των γυναικών με ανώμαλη κολπική αιμόρροια μπορούν να αποφύγουν την υστερεκτομή με την χρήση των υστεροσκοπικών αυτών μεθόδων. (16)

Τα κριτήρια με βάση τα οποία γίνεται η επιλογή των ασθενών για το είδος αυτό θεραπείας συνοψίζονται στον πίνακα 3.

Η άποψη που επικρατεί στους περισσότερους γυναικολόγους είναι ότι κάποια μορφή προετοιμασίας του ενδομητρίου είναι καλό να προηγηθεί της θεραπείας. Αυτό μπορεί να γίνει απλά επιλέγοντας τις ημέρες μετά την έμμηνο ρύση για την διενέργεια της επέμβασης ή εκτελώντας απόξεση του ενδομητρίου αμέσως πριν ή χρησιμοποιώντας ειδικά φάρμακα όπως GnRH ανάλογα, δαναζόλη, προγεστερόνη ή συνδυασμένα από του στόματος αντισυλληπτικά, για συνήθως έξι εβδομάδες προ της επέμβασης. Υπάρχουν πάντως και απόψεις που ισχυρίζονται ότι αυτού του είδους η προετοιμασία

δεν απαιτείτε και ότι αυξάνει μόνο το κόστος και τις ανεπιθύμητες ενέργειες.

(17,18,19,20,21)

 

Γ) Μέθοδοι-Τεχνικές

1) Η laser καταστροφή του ενδομητρίου-laser ablation- γίνεται με τη χρήση ειδικών ινών (bare quartz fibres 600 ή 800 μm) οι οποίες διέρχονται από το επεμβατικό υστεροσκόπιο, που συνήθως είναι τύπου Weck-Baggish και η πηγή laser που χρησιμοποιείται είναι Nd-YAG (neodymium-yttrium-aluminium-garnet). Η ένταση της ενέργειας στη γεννήτρια είναι 40-80 W η οποία αποδίδει 4000-6000 W/cm2,  με βάθος δράσης 5-6mm. (22,23,24)

Το υγρό διάτασης της μήτρας συνήθως είναι διάλυμα NaCl 0.9%, αλλά και το διάλυμα Hyskon (32% dextran 70 σε γλυκόζη) προτιμάται από άλλους. (22)

Οι δύο τεχνικές που περιγράφονται κατά την διάρκεια της καταστροφής του ενδομητρίου είναι η τεχνική dragging όπου η άκρη της ίνας laser έρχεται σε επαφή με το ενδομήτριο το οποίο και εξαχνώνει και η blanching όπου η ίνα απέχει ελάχιστα από το ενδομήτριο προκαλώντας την πήξη του. (12,25)

Οι απόψεις για την καλύτερη μέθοδο είναι διχασμένες. (26,27,28)

Η laser καταστροφή είναι ένας αξιόπιστος και ασφαλής τρόπος αντιμετώπισης των ΔΜ. (29,30, 23) Επίσης μικρά ινομυώματα ή πολύποδες μπορούν να εξαχνωθούν. Τα μειονεκτήματα της είναι το υψηλό κόστος του εξοπλισμού, ο υψηλός βαθμός εξειδίκευσης του χειρουργού, και ο χειρουργικός χρόνος που παρατεταμένος καθώς είναι, οδηγεί ποιο εύκολα στην σοβαρή επιπλοκή της υπερφόρτωσης της ασθενούς με υγρά.

 

2) Η δεύτερη μέθοδοςrollerball και rollerbar ablation– αφορά την ηλεκτροχειρουργική καταστροφή του ενδομητρίου με το μονοπολικό ρεζεκτοσκόπιο αλλά με τη χρήση αυτή τη φορά ειδικού ηλεκτροδίου που έχει σχήμα σφαίρας ή μπάρας.

Η μέθοδος αυτή έγινε δημοφιλής λόγω της σχετικής απλότητάς της και του μειωμένου κόστους συγκρινόμενη με την laser καταστροφή του ενδομητρίου. (31,6)

Είναι μία ασφαλής  και αποτελεσματική τεχνική που έχει επίσης το πλεονέκτημα ότι μπορεί να εκτελεστεί σε σύντομο χρονικό διάστημα. (32)

Τα χαρακτηριστικά αυτά έχουν τεκμηριωθεί από διάφορες μελέτες όπως αυτή που εξέτασε 200 επεμβάσεις με rollerball σε ένα διάστημα 2.5 ετών και που ανέφερε ποσοστά επιτυχίας 90%, επανάληψης της διαδικασίας 4% και υστερεκτομής 5.5% (33)

Από την άλλη πλευρά, σαν μειονεκτήματα της μπορούν να θεωρηθούν η μη εξασφάλιση παρασκευάσματος ενδομητρίου για ιστολογική και η αδυναμία της να θεραπεύει συνυπάρχοντα υποβλεννογόνια ινομυώματα.

Η βασική ιδέα του rollerball είναι ίδια με του laser με τη διαφορά ότι εδώ η μορφή της ενέργειας που χρησιμοποιείται είναι το μονοπολικό ηλεκτρικό ρεύμα. Τα rollerball ηλεκτρόδια, που συνήθως διατίθενται, είναι 2.5-5 mm σε διάμετρο και καταστρέφουν το ενδομήτριο, καθώς σύρονται στην επιφάνειά του, σε βάθος 4mm. (34) Το γεγονός αυτό, όπως γίνεται αντιληπτό, περιορίζει την αποτελεσματικότητα της μεθόδου σε περιπτώσεις με πεπαχυμένο ενδομήτριο και κάνει την προεγχειρητική προετοιμασία του με παράγοντες που προκαλούν λέπτυνσή του, απαραίτητη.

Είναι σημαντικό σε όλες τις περιπτώσεις, όπως και στις άλλες μεθόδους πρώτης γενεάς (laser, loop), να γίνεται χρήση της χαμηλότερης δυνατής έντασης ρεύματος στη γεννήτρια. Άλλωστε το βάθος του θερμικού αποτελέσματος, είναι κυρίως ανάλογο με το χρόνο εφαρμογής της ενέργειας σε ένα συγκεκριμένο σημείο και λιγότερο με την έντασή του. Έτσι πρέπει να διατηρείται το ηλεκτρόδιο σε διαρκή κίνηση, όταν είναι ενεργοποιημένο, ώστε να αποφεύγεται η νέκρωση του τοιχώματος της μήτρας και κατά αυτό τον τρόπο η διάτρησή της ή η θερμική βλάβη γειτονικών οργάνων. (35,36)   

 

3) Η loop εκτομή ή TCRE (Trans-cervical Resection of the Endometrium), συνίσταται στη σταδιακή αφαίρεση του ενδομητρίου με την χρήση του ρεζεκτοσκοπίου και με ειδικό ηλεκτρόδιο σε σχήμα ημικυκλικής αγκύλης. Είναι πολύ αποτελεσματική και ασφαλής μέθοδος που μάλιστα θεωρείται το «gold standard» με το οποίο συγκρίνονται όλες οι νεώτερες τεχνικές. (37,38,39) Η εκτομή γίνεται σε ικανοποιητικό βάθος, με την χρήση μονοπολικού ρεύματος που απαιτεί διαλύματα διάτασης ελεύθερα ηλεκτρολυτών όπως 1.5 glycine, 3% sorbitol, 5% mannitol, και πολύ πρόσφατα με χρήση διπολικών ρεζεκτοσκοπίων, που είναι ασφαλέστερα και χρησιμοποιούν φυσιολογικό ορό για την διάταση της μήτρας. (40)  Η συνήθης πίεση για αυτή τη διάταση είναι 80-120 mmHg προκειμένου να υπάρχει ικανοποιητική εικόνα της ενδομήτριας κοιλότητας.

Τα πλεονεκτήματα της TCRE είναι το υψηλό επίπεδο ικανοποίησης των ασθενών και το χαμηλό επίπεδο επιπλοκών με συνηθέστερη την διάτρηση της μήτρας. (21)

Επίσης, αντίθετα με τις άλλες μεθόδους πρώτης γενεάς (laser, rollerball), παρέχει παρασκεύασμα για ιστολογική εξέταση, εφαρμόζεται σε περιπτώσεις παχέος ενδομητρίου και μπορεί θαυμάσια να συνδυαστεί με υστεροσκοπική ινομυωματεκτομή ή πολυπεκτομή. (38,41,42,43,44)

Πολλοί είναι πάντως αυτοί που συστήνουν κατά την έναρξη της διαδικασίας να γίνεται καταστροφή του ενδομητρίου γύρω από τα σαλπιγγικά στόμια και στα κέρατα της μήτρας, με τη χρήση του rollerball και όχι εκτομή με το loop. Αυτή η πρακτική έχει τη βάση της στην ανατομική κατασκευή της περιοχής, όπου το πάχος του τοιχώματος της μήτρας μπορεί να είναι ≤ από 4mm, γεγονός που το κάνει ευπαθές στη διάτρηση από την αγκύλη loop. (14)      

Η ασφάλεια και αποτελεσματικότητα της μεθόδου έχει να κάνει με την εμπειρία του γυναικολόγου, την σωστή επιλογή του περιστατικού και την τήρηση συγκεκριμένων αρχών της υστεροσκοπικής χειρουργικής και ηλεκτροχειρουργικής, που δεν είναι θέματα της παρούσας εργασίας. Παρόλα αυτά είναι χρήσιμο να αναφερθεί σαν βασική αρχή, ότι η ενεργοποίηση του ενεργού ηλεκτροδίου (loop), πρέπει να γίνεται μόνο όταν αυτό κινείται προς τον χειρουργό και όχι όταν προωθείται προς τα έξω.

 

Μη υστεροσκοπικές μέθοδοι καταστροφής του ενδομητρίου – Δεύτερης γενεάς

Α) Γενικά

Η ανάγκη για απλούστευση των τεχνικών καταστροφής του ενδομητρίου, που με τη μορφή των υστεροσκοπικών μεθόδων απαιτούν μακρά καμπύλη εκμάθησης και εμπειρία, οδήγησε στην εισαγωγή νεότερων τρόπων που μπορούν να εφαρμοστούν από λιγότερο εξειδικευμένους γυναικολόγους. Οι τελευταίες ονομάστηκαν μέθοδοι «δεύτερης γενεάς» για να διαχωριστούν από αυτές της «πρώτης γενεάς». (39)

Αυτές οι τεχνικές δεν προϋποθέτουν την χρήση υστεροσκοπίου, έχουν σε γενικές γραμμές καλά αποτελέσματα και μπορούν σε ορισμένες περιπτώσεις να εφαρμοστούν σε επίπεδο ειδικού εξωτερικού ιατρείου. (Πίνακας 4)

 

Β) Μέθοδοι-Τεχνικές

1) Θερμική καταστροφή του ενδομητρίου με Μπαλόνι-Thermal balloon ablation

Το θερμικό μπαλόνι είναι μια συσκευή που καθώς γεμίζει με υγρό που θερμαίνεται και αφού έχει εισαχθεί στη μήτρα, παίρνει το σχήμα της ενδομήτριας κοιλότητας και προκαλεί θερμική καταστροφή του. Είναι σχεδιασμένο να εφαρμόζεται σε φυσιολογικές κοιλότητες μεγέθους <8 cm και χωρίς παρουσία ινομυωμάτων. Τα παραπάνω, περιγράφουν απλά τις βασικές αρχές της μεθόδου.

Τα διαθέσιμα στο εμπόριο συστήματα αυτού του τύπου είναι το Thermachoice (Gynecare, Ethicon Endosurgery Somerville, NJ), το Cavaterm (Wallsten Medical, Morge, Switzerland) και το Menotreat (Atos Medical,Horby, Sweden).

Το Thermachoice έλαβε έγκριση από το FDA (Food and Drug Administration-USA) το 1997. Είναι συσκευή μιάς χρήσης, που συνδέεται με την αντίστοιχη ειδική γεννήτρια και αποτελείται από ένα μπαλόνι που εισάγεται στη μήτρα. Κατόπιν, ακολουθεί πλήρωση του θαλάμου του μπαλονιού με διάλυμα γλυκόζης 5% σε πίεση 180 mmHg και θέρμανσή του στους 87ο C για 8 min. H διαδικασία έχει διάφορες δικλίδες ασφαλείας, όπως διακοπή της αν η θερμοκρασία υπερβεί τους 95ο C ή πέσει κάτω από 75, με αντίστοιχα όρια για την πίεση τα 210 και 45 mmHg.

Μία τυχαιοποιημένη μελέτη με 270 ασθενείς, που συνέκρινε το Thermachoice και το rollerball, έδειξε ότι η μέθοδος του θερμικού μπαλονιού ήταν ταχύτερη και είχε λιγότερες επιπλοκές και το κυριότερο ότι μετά από δύο χρόνια δεν υπήρχαν διαφορές στην ικανότητα ελάττωσης της αιμόρροιας. (45)

Το σύστημα Cavaterm έχει την ίδια φιλοσοφία στη χρήση του, αλλά εδώ η πίεση στο θάλαμο του μπαλονιού από σιλικόνη, ανέρχεται στα 230 mmHg και η θερμοκρασία στους 78ο C για 10 min.

 

2) Καταστροφή του ενδομητρίου με Μικροκύματα-Μicrowave Εndometrial Αblation

Η μέθοδος εισήχθη από τον Nick Sharp στο Ηνωμένο Βασίλειο το 1999. Η διαθέσιμη συσκευή που υπάρχει αυτή τη στιγμή, Microsoulis plc (Waterlooville,UK), παράγει μικροκύματα σε μια συχνότητα 9.2 GHz, έχει ισχύ 30 W και αναπτύσσοντας θερμοκρασία 90ο C.

Τα μικροκύματα εφαρμόζονται πάνω στο ενδομήτριο, μέσω μίας ειδικής κεφαλής διαμέτρου 8 mm, που εισέρχεται στην ενδομήτρια κοιλότητα και είναι συνδεδεμένη με την ειδική γεννήτρια μικροκυμάτων.  Το βάθος της θερμικής βλάβης είναι 6mm και ο έλεγχος της θερμοκρασίας άρα και του αποτελέσματος γίνεται από τον επεμβαίνοντα σε μια οθόνη, σε πραγματικό χρόνο.

Η διαδικασία, που εκτελείται με την κεφαλή σε κινήσεις σάρωσης από τον πυθμένα προς το κατώτερο τμήμα της ενδομήτριας κοιλότητας,  διαρκεί κατά μέσο όρο 3-4 min και μπορεί να γίνει ακόμα και με τοπική αναισθησία. Σχετική με την επιλογή του τύπου της αναισθησίας, ήταν μία μελέτη που έδειξε ότι στο 76% των ασθενών που συμμετείχαν, ήταν δυνατή η εκτέλεση της επέμβασης με τοπική διήθηση του τραχήλου. (46)

Σε άλλη τυχαιοποιημένη μελέτη μεταξύ της καταστροφής με μικροκύματα και της TCRE, τα αποτελέσματα όσον αφορά την ικανοποίηση των ασθενών και την αποδοχή των μεθόδων, ο βαθμός ελάττωσης της αιμόρροιας, το ποσοστό αμηνόρροιας και επανεισαγωγής στο νοσοκομείο καθώς και ο αριθμός των υστερεκτομών μετά από ένα χρόνο, δεν παρουσίαζαν στατιστικά σημαντικές διαφορές. (47,48)

Επίσης μελέτη σύγκρισης του MEA με το rollerball σε 322 ασθενείς, έδειξε σαφή υπεροχή του ΜΕΑ όσο αφορά τον χειρουργικό χρόνο (3.45 έναντι 20.22 min), ενώ τα ποσοστά αμηνόρροιας ήταν 61% και 51%, αντίστοιχα. (49)   

 

3) Καταστροφή με διπολικό ρεύμα μεταβαλόμενης συχνότητας-Radiofrequency electrosyrgical ablation

Η συσκευή που υπάρχει είναι το Novasure (Cytyc Surgical Products, Palo Alto, CA) και η οποία αποτελείται από την ειδική γεννήτρια διπολικού ρεύματος και το ενεργό ηλεκτρόδιο, που είναι μία τρισδιάστατη ράβδος που εκπτύσσεται μέσα στη μήτρα, ερχόμενη έτσι σε επαφή με όλη την επιφάνεια του ενδομητρίου.

Το ηλεκτρόδιο αυτό που φέρεται στην άκρη ενός καθετήρα διαμέτρου 7.2mm, είναι κατασκευασμένο από ειδικό υφασμάτινο πλέγμα με επίστρωση χρυσού, που είναι αναρτημένο σε μεταλλικό πλαίσιο. (50)

Η διαδικασία δεν απαιτεί προετοιμασία του ενδομητρίου με ανάλογα των γοναδοτροπινών και διαρκεί 90 sec. Η κατασκευή του πλέγματος εξασφαλίζει εξάχνωση του ενδομητρίου σε βάθος 2mm κοντά στα κέρατα της μήτρας και στον ισθμό και 5-7mm στα υπόλοιπα τμήματα. Παράλληλα, το βάθος αυτό της καταστροφής ελέγχεται διαρκώς από τη συσκευή, με μέτρηση της αντίστασης του ιστού στο διπολικό ρεύμα. Διαρκής επίσης αναρρόφηση από τα σύστημα, των προϊόντων της εξάχνωσης και πήξης του ενδομητρίου, εξασφαλίζει συνεχή επαφή του ηλεκτροδίου με το τοίχωμα της μήτρας.

Έτσι όταν το ηλεκτρόδιο-πλέγμα πλησιάσει το μυομήτριο η ηλεκτρική αντίσταση αυξάνεται (>50 Ω), με αποτέλεσμα την διακοπή λειτουργίας της συσκευής. Επίσης σημαντική είναι η ικανότητα του συστήματος,  μέσω ενός καναλιού που διοχετεύει CO2 να ανιχνεύει πιθανή διάτρηση προ της έναρξης της θεραπείας, , και να μην ενεργοποιείται. (50,39)

Η μέθοδος είναι πολύ αποτελεσματική και σε μια μεγάλη πολυκεντρική μελέτη μεταξύ 265 ασθενών που παρακολουθήθηκαν για έναν χρόνο, το ποσοστό αμηνόρροιας ήταν 41%. (51)

 

4) Κρυοθεραπεία ενδομητρίου 

Η προσπάθεια για έλεγχο των δυσλειτουργικών μητρορραγιών με εφαρμογή πολύ χαμηλής θερμοκρασίας στο ενδομήτριο, έγινε αρχικά το 1971, αλλά τα αποτελέσματα δεν ήταν τα αναμενόμενα λόγω πολλών επιπλοκών που αφορούσαν πυελικά αποστήματα. (52)

 Πρόσφατα δεδομένα όμως δείχνουν βελτίωση της κατάστασης, με παράδειγμα μια πολυκεντρική μελέτη που συνέκρινε το rollerball με μια συσκευή κρυοθεραπείας (Her Option) και όπου υπήρξε έλεγχος του προβλήματος της ανώμαλης αιμόρροιας στο 93% και 94% αντίστοιχα. (53)

Οι συσκευές κρυοθεραπείας που υπάρχουν αυτή τη στιγμή είναι η Endocryoprobe (Spembley Medical, Andover, UK) και η ήδη αναφερθείσα  Her Option (American Medical Systems, Minnetonka, MN). Η πρώτη από αυτές έχει διάμετρο 9mm και με την χρήση CO2 μπορεί να επιτύχει θερμοκρασία -55ºC. Η δεύτερη φτάνει στους

-90ºC χρησιμοποιώντας ειδικό καθετήρα διαμέτρου 5.5mm, που εισάγεται στη μήτρα και προκαλεί μια ελλειπτική ζώνη παγώματος, βάθους 1.5mm. Ο απαιτούμενος αριθμός εφαρμογών για να ολοκληρωθεί η επέμβαση είναι συνήθως 2-3, με διάρκεια 10-20min. (39,50)

 

5) Θερμική καταστροφή με ελεύθερο υγρό-Hydrothermal ablation

Η τεχνική αυτή συνίσταται στην διοχέτευση θερμαινόμενου φυσιολογικού ορού με την χρήση υστεροσκοπίου συνεχούς ροής (είσοδος-έξοδος). Το σημείο που έχει γίνει αντικείμενο συζητήσεων και διστακτικότητας είναι ότι το θερμό υγρό μπορεί να

διαφύγει στην περιτοναϊκή κοιλότητα δια των σαλπίγγων.

Τα συστήματα που υπάρχουν διαθέσιμα είναι το HydroThermAblator (HTA) (BostonScientific, Natick, MA) και το Enabl (US Surgical Corp, Norwalk, CT).

Το ΗΤΑ είναι ουσιαστικά ένα υστεροσκόπιο συνεχούς ροής με διάμετρο 8mm, το οποίο τροφοδοτείται με φυσιολογικό ορό στους 90οC και ο οποίος ορός κυκλοφορεί ελεύθερα στην ενδομήτρια κοιλότητα με τη βοήθεια ειδικής αντλίας. Ο κύκλος της θεραπείας διαρκεί 10 min και η πίεση του υγρού διατηρείται στα 50 mmHg.

Σε μία πιλοτική μελέτη επί 14 ασθενών το ποσοστό αμηνόρροιας μετά από 18 μήνες ήταν 78.5%. (54)

Η δεύτερη συσκευή δεν χρειάζεται υστεροσκόπιο καθώς εισάγεται «τυφλά» στη μήτρα και έχει διάμετρο 5mm.

 

Γ) Άλλες νεότερες μη υστεροσκοπικές μέθοδοι

1) Διοδικά laser

Η μέθοδος είναι σε φάση εξέλιξης και χρησιμοποιεί Nd:YAG laser χαμηλής ισχύος σε συχνότητα 830 nm. Η ενέργεια παρέχεται στο ενδομήτριο με ειδικό καθετήρα 6mm με τριπολική μορφή που μοιάζει με ενδομήτριο σπείραμα.  

 

2) Φωτοδυναμική θεραπεία

Βρίσκεται σε ερευνητικό στάδιο και βασίζεται στην χορήγηση συστηματικά ή τοπικά στο ενδομήτριο παραγόντων που ενεργοποιούνται από μονοχρωματικό φως και δρούν κυτταροτοξικά σε τοπικό επίσης επίπεδο. (55) Για κάθε τέτοιο παράγοντα αντιστοιχεί συγκεκριμένο μήκος κύματος της φωτεινής πηγής που συνήθως είναι φως laser. 

 

3) Χημική καταστροφή

Τοπικοί καυστικοί χημικοί παράγοντες έχουν δοκιμαστεί για την καταστροφή του ενδομητρίου. Ένας από αυτούς είναι και το τριχλωροξικό οξύ 95% που εισάγεται στο ενδομήτριο με καθετήρα 3mm. Τα αποτελέσματα κάποιων αρχικών μελετών,

δημιουργούν ελπίδες για ενδεχόμενη χρήση του στο μέλλον. στην καθημερινή κλινική πράξη. (56,57)

 

Συζήτηση

Όπως ήδη αναφέρθηκε, οι δυσλειτουργικές μητρορραγίες μπορεί να αποτελούν ένα από τα μείζονα προβλήματα υγείας της περιεμμηνοπαυσιακής περιόδου.

Η υστερεκτομή αποτέλεσε για πολλές δεκαετίες την μόνη εναλλακτική λύση σε περιπτώσεις μητρορραγίας που δεν ανταποκρινόταν σε συντηρητικά μέτρα.

Η εισαγωγή των νεότερων υστεροσκοπικών μεθόδων δεν καταργεί την υστερεκτομή αλλά προσπαθεί και καταφέρνει να δώσει μια συντηρητικότερη εναλλακτική λύση με λιγότερες επιπλοκές και μικρότερο κόστος. Συγχρόνως προσφέρει και το πλεονέκτημα της αντιμετώπισης της ανώμαλης αιμόρροιας και από οργανικά αίτια όπως τα υποβλεννογόνια ινομυώματα και οι πολύποδες, με την χρήση της αγκύλης (loop excision). Οι μέθοδοι αυτές έχουν συγκρίσιμα αποτελέσματα μεταξύ τους αναφορικά με την βελτίωση της αιμόρροιας και την ικανοποίηση των ασθενών από την θεραπεία.

Παρόλο λοιπόν, που οι υστεροσκοπικές μέθοδοι καταστροφής του ενδομητρίου έχουν προσφέρει και συνεχίζουν να προσφέρουν πολλά, είναι συγχρόνως αποδεκτό ότι απαιτούν ειδική εκπαίδευση και εξειδίκευση για να έχουν τα βέλτιστα αποτελέσματα. Από τη άλλη πλευρά η εισαγωγή των νεότερων μεθόδων δεύτερης γενεάς, έκανε την διαδικασία της καταστροφής του ενδομητρίου προσιτή σε περισσότερους γυναικολόγους μια και απαιτεί λιγότερη εκπαίδευση και πείρα. Πολλές από τις επιπλοκές όπως η διάτρηση της μήτρας, ηλεκτρολυτικές διαταραχές και εγκεφαλικό οίδημα, η υπερφόρτωση  του ασθενούς με υγρά και το πνευμονικό οίδημα, αν και όχι συχνές με τις υστεροσκοπικές μεθόδους, έγιναν ακόμα ποιο σπάνιες με τις μη υστεροσκοπικές. (21)

Από την άλλη όμως, η πολυπλοκότητα των συσκευών δεύτερης γενεάς που δημιουργεί κάποιες φορές τεχνικά κωλύματα στην εκτέλεσή τους καθώς και το κόστος τους, συγκαταλέγονται στα αρνητικά τους στοιχεία, ενώ ο επεμβατικός χρόνος τους χρόνος είναι λιγότερος . (37)

 Επί του παρόντος πάντως, η TCRE και η καταστροφή με rollerball, θεωρούνται ως οι «gold standard» τεχνικές και όλες οι νεότερες μη υστεροσκοπικές μέθοδοι, που εξελίσσονται τελευταία, πρέπει να συγκρίνονται με αυτές. (39)

Έτσι, συγκριτικές μελέτες της TCRE και των μεθόδων θερμικού μπαλονιού, δεν έδειξαν διαφορές μεταξύ τους όσον αφορά την αποτελεσματικότητά τους. (58,59)

Επίσης, η θεραπεία της ΔΜ με μικροκύματα-ΜΕΑ αποδείχτηκε πολύ καλή εναλλακτική λύση, ισάξια της TCRE. Σε πρόσφατη μελέτη, με παρακολούθηση των γυναικών μέχρι 5 χρόνια, το ποσοστό ικανοποίησής τους για το ΜΕΑ και την TCRE ήταν 86% και 74% αντίστοιχα ενώ το ποσοστό υστερεκτομών ήταν 16% και 25% αντίστοιχα. (60)

Συμπερασματικά, θα λέγαμε ότι η μετάβαση στην εποχή λιγότερο «επιθετικών» μεθόδων για την αντιμετώπιση της περιεμμηνοπαυσιακής μητρορραγίας, αλλά και γενικότερα των μηνομητρορραγιών όλων των ηλικιών, είναι μία πραγματικότητα.

Οι πολύ καινούργιες τεχνικές θα πρέπει να περάσουν από ηθμό της επιστημονικής έρευνας αλλά και του χρόνου, για να καταδειχθεί η ασφάλεια και αποτελεσματικότητά τους, ώστε η εξέλιξη αυτή που ήδη ζούμε να έχει συνέχεια.

Η τάση που επικρατεί είναι οι επεμβάσεις αυτές να είναι κατά το δυνατόν σύμφωνες με την φιλοσοφία της χειρουργικής ελάχιστης παρέμβασης (minimal access surgery), προσφέροντας τα μέγιστα στην ασθενή παράλληλα με τη μικρότερη δυνατή νοσηλεία και κόστος.   

      

 

 

   

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Πίνακας 1.

Μειονεκτήματα της Υστερεκτομής (συγκριτικά με υστεροσκοπικές τεχνικές)

Χειρουργικές επιπλοκές , πολλές φορές σοβαρές (αιμορραγία, λοιμώξεις, θρόμβο-εμβολή)Αυξημένη πιθανότητα μετάγγισης αίματος ή παραγώγων τουΕπιπλοκές από την αναισθησία

Επεμβατικός χρόνος

Χρόνος νοσηλείας

Μετεγχειρητικός πόνος

Μεταβολή της ανατομίας του πυελικού εδάφους

Αποχή από την εργασία

Κόστος επέμβασης και νοσηλείας

 

 

   

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Πίνακας 2. Πλεονεκτήματα & μειονεκτήματα των Υστεροσκοπικών μεθόδων καταστροφής του ενδομητρίου

Πλεονεκτήματα

Μειονεκτήματα

Λιγότερος τραυματισμόςΜικρότερη παραμονή στο νοσοκομείοΣυντομότερη αποθεραπεία

Λιγότερες επιπλοκές

Μικρότερο κόστος

 

Υποτροπή της μητρορραγίαςΕπανάληψη της επέμβασηςΠιθανότητα εγκυμοσύνης

Ανάγκη για υστερεκτομή

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Πίνακας 3. Κριτήρια επιλογής ασθενών για υστεροσκοπική καταστροφή του ενδομητρίου

Κριτήρια για θεραπεία

Κριτήρια αποκλεισμού από τη θεραπεία

Ανώμαλη/δυσλειτουργική μητρορραγίαΟχι επιθυμία για αμηνόρροιαΑποτυχία φαρμακευτικής θεραπείας

Βιοψία ενδομητρίου αρνητική για Ca

Όχι επιθυμία για άλλη εγκυμοσύνη

 

 

Υπάρχουσα γυναικολογική παθολογίαΥποβλεννογόνια ινομυώματα >5cmΑτυπία και καρκίνος ενδομητρίου

Μέγεθος μήτρας >12 εβδομάδες

Ανωοθυλακιορηξία

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Πίνακας 4. Πλεονεκτήματα & μειονεκτήματα των Μη-Υστεροσκοπικών μεθόδων καταστροφής του ενδομητρίου

Πλεονεκτήματα

Μειονεκτήματα

Λιγότερη απαιτούμενη εξειδίκευσηΛιγότερες επιπλοκέςΕφαρμογή σε κλινική μιας ημέρας

Τοπική αναισθησία (όχι πάντα)

Πολύ καλά αποτελέσματα

Τεχνικές δυσκολίεςΔυσλειτουργία συσκευώνΚόστος

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Βιβλιογραφία

 

1. Williams JK. Contraceptive needs of the perimenopausal woman. Obstet Gynecol Clin North Am. 2002;29:575-588

 

2. Munro GM. Endometrial ablation for heavy menstrual bleeding. Curr Opin Obstet Gynecol 2005;17:381-394

 

3. Marjoribanks J, Lethaby A & Farquhar C. Surgery versus medical therapy for heavy menstrual bleeding. Cochrane Database Syst Rev. 2006 Apr 19;(2):CD003855

 

4. Brill A. Hysterectomy in the 21st Century: Different Approaches, Different

Challenges. Clin Obstet Gynecol 2006;49:722-735

 

5. Magos AL, Baumann R, Turnbull AC. Transcervical resection of endometrium in women with menorrhagia. BMJ. 1989;298:1209-1212

 

6. Vancaillie TG. Electrocoagulation of the endometrium with the ball-end resectoscope.Obstet Gynecol 1989;74: 425-427

 

7. Lethaby A, Shepperd S, Cooke I & Farquhar C. Endometrial resection and ablation  versus hysterectomy for heavy menstrual bleeding Cochrane Database of Systematic Reviews 1999, Issue 2, CD000329

 

 

8. Ashermann JG. Traumatic intrauterine adhesions. J Obstet Gynaecol Br Emp

1950; 57: 892-896

 

9. Neurith RS. A new technique for and addition experience with hysteroscopic resection of submucous fibroids. Am J Obstet Gynecol 1978; 131: 91-94

 

10. DeCherney A & Polan HL. Hysteroscopic management of intrauterine lesions and intractable uterine bleeding. Obstet Gynecol 1983; 61: 392-397

 

11. DeCherney AH, Diamond MP, Lavy G & Polan ML. Endometrial ablation for intractable uterine bleeding: hysteroscopic resection. Obstet Gynecol. 1987; 70: 668-670

 

12. Goldrath MH, Fuller TA & Segal S. Laser photovaporization of endometrium for the treatment of menorrhagia. Am J Obstet Gynecol. 1981; 140: 14-19

 

13. Hallez JP. Single-stage total hysteroscopic myomectomies: indications, techniques, and results. Fertil Steril. 1995; 63: 703-708

 

14. Magos AL, Baumann R &Turnbull AC. Transcervical resection of the endometrium in women with menorrhagia. Br Med J 1989; 298: 1209-1212

 

15. Royal College of Obstetricians and Gynaecologists. The Management of Menorrhagia in Secondary Care. National Evidence-Based Clinical Guidelines 1999

 

16. Aberdeen Endometrial Ablation Trials Group. A randomised trial of endometrial ablation versus hysterectomy for the treatment of dysfunctional uterine bleeding : outcome at four years. Br J Obstet Gynaecol 1999;106:360–366

 

17. Kriplani A, Manchanda R, Nath J & Takkar D. A randomized trial of danazol pre-treatment prior to endometrial resection. Eur J Obstet Gynecol Reprod Biol 2002; 103: 68-71

 

18. Donnez J, Vilos G, Gannon MJ, et al. Goserelin acetate (Zoladex) plus

endometrial ablation for dysfunctional uterine bleeding: a 3-year follow-up evaluation

Fertil Steril 2001; 75: 620-622

 

19. Sowter MC, Lethaby A & Singla AA. Pre-operative endometrial thinning agents

before Endometrial destruction for heavy menstrual bleeding.

Cochrane Database Syst Rev.2002; (3): CD001124

 

20. Zapico A, Grassa A, Martinez E, et al. Endometrial resection and preoperative LH-RH agonists: a prospective 5year trial. Eur J Obstet Gynecol Reprod Biol 2005; 119: 114-118

 

21. Overton C, Hargreaves J & Maresh M. A national survey of the complications of endometrial destruction for menstrual disorders: the MISTLETOE study. Minimally Invasive Surgical Techniques-Laser, EndoThermal or Endoresection. Br J Obstet Gynaecol 1997; 104: 1351-1359.

 

22. Baggish MS & Sze E. Endometrial ablation: A series of 568 patients treated over an 11-year period. Am J Obstet Gynecol 1996; 174: 908-913

 

23. Garry R, Shelley-Jones D, Mooney P & Phillips G. Six hundred endometrial laser ablations. Obstet Gynecol 1995; 85: 24-29

 

24 Osei E, Tharmaratnam S, Opemuyi I & Cochrane G. Laser endometrial ablation with the neodymium: yttrium-aluminium garnet (Nd-YAG) laser: a review of ninety consecutive patients. Acta Obstet Gynecol Scand 1995; 74: 619-623

 

25. Lomano JM. Photogoagulation of the endometrium with the Nd:YAG laser for the treatment of menorrhagia. A report of ten cases. J Reprod Med 1986; 31: 148-150

 

26. Loffer FD. Hysteroscopic endometrial ablation with the Nd:Yag  laser using a nontouch technique. Obstet Gynecol 1987; 69: 679-682

 

27. Lomano JM. Dragging technique versus blanching technique for endometrial ablation with the Nd:YAG laser in the treatment of chronic menorrhagia. Am J Obstet Gynecol 1988; 159: 152-155

 

28. Garry R. Good practice with endometrial ablation. Obstet Gynecol 1995; 85: 144-151

 

29. Shankar M, Naftalin N, Taub N & Habiba M. The long-term effectiveness of endometrial laser ablation: a survival analysis. Eur J Obstet Gynecol Reprod Biol 2003; 108: 75-79  

 

30. Phillips G, Chien P & Garry R. Risk of hysterectomy after 1000 consecutive endometrial laser ablations. Br J Obstet Gynaecol  1998; 105: 897-903

31. Valle RF. Rollerball endometrial ablation. Baillieres Clin Obstet Gynaecol 1995; 9: 299-316

 

32. Townsend DE, Richart RM, Paskowitz RA & Woolfork RE. Rollerball coagulation of the endometrium. Obstet Gynecol. 1990; 76: 310-313
 

33. Paskowitz RA. Rollerball ablation of the endometrium. J Reprod Med 1995; 40: 333-336

 

34. Duffy S, Reid PC & Sharp F. In-vivo studies of uterine electrosurgery.

Br J Obstet Gynaecol 1992; 99: 579-582

 

35. Vercellini P, Oldani S, Yaylayan L, et al. Randomized comparison of vaporizing electrode and cutting loop for endometrial ablation. Obstet Gynecol 1999; 94: 521-527

 

36. Kivnick S & Kanter MH. Bowel injury from rollerball ablation of the

endometrium. Obstet Gynecol 1992; 79: 833-835

 

37. Lethaby A, Hickey M & Garry R. Endometrial destruction techniques for heavy menstrual bleeding. Cochrane Database of Systematic Reviews 2005, Issue 4. Art.No.:CD001501. DOI: 10.1002/14651858.CD001501.pub2.

 

38. O’Connor H & Magos AL. Endometrial resection for menorrhagia. N Eng J Med 1996; 335:  151-156

 

39. Sutton C. Hysteroscopic surgery. Best Pract Res Clin Obstet Gynaecol 2006; 20: 105-137

 

40. Istre O, Bjoennes J, Naess R et al. Postoperative cerebral oedema after transcervical endometrial resection and uterine irrigation with 1.5% glycine. Lancet 1994; 344: 1187-1189

 

41. Pinion SB, Parkin DE & Abramovich DR. Randomised trial of hysterectomy, endometrial laser ablation, and resection for dysfunctional uterine bleeding. Br Med J 1994; 309: 979-983

 

42. O’Connor H, Broadbent JA, Magos AL, et al. Medical Research Council randomised trial of endometrial resection versus hysterectomy in management of menorrhagia. Lancet. 1997; 349: 897-901

 

43. Istre O. Transcervical resection of endometrium and fibroids: the outcome of 412 operations performed over 5 years. Acta Obstet Gynecol Scand. 1996; 75: 567-574

 

44. Ravi B, Schiavello H, Chandra P & Takeshige T. Safety and efficacy of hysteroscopic endomyometrial resection-ablation for menorrhagia. J Reprod Med 2001; 46: 717-723

 

45. Meyer WR,Walsh BM,Grainger DA, Peacock LM, Loffer FD, Steege JF. Thermal balloon and rollerball ablation to treat menhorragea: a multicentre comparison. Obstet Gynecol 1998; 1992: 98–103

 

46. Bain C, Cooper K, Parkin D. A partially randomised patient preference trial of microwave endometrial ablation using local anaesthesia and intravenous sedation or general anaesthesia: a pilot study. Gynecol Endocrinol 2001;10: 223–228.

 

47. Cooper K, Bain C, Parkin D. Comparison of microwave endometrial ablation and transcervical ressection of the endometrium for treatment of heavy menstrual loss: a randomised Trial. Lancet 1999;354: 1859–1863

 

48. Bain C, Cooper K, Parkin D. Microwave endometrial ablation versus endometrial resection: randomised controlled trial. Obstet Gynecol 2002;99: 983–987

 

49. Cooper JM, Anderson TL, Fortin CA, Jack SA, Plentl MB. Microwave endometrial ablation vs. rollerball electroablation for menorrhagia: a multicenter randomized trial. J Am Assoc Gynecol Laparosc. 2004;11:394-403

 

50. Munro MG. Endometrial ablation for heavy menstrual bleeding. Curr Opin Obstet Gynecol 2005;17:381–394

 

51. Cooper J, Gimpelson R, Laberge P, Galen D, Garza-Leal JG, Scott J, et al.. A randomised multicenter trial of safety and efficacy of the Novasure System in the treatment of menorrhagia. J Am Assoc Gynecol Laparosc 2002; 9: 418–428.

 

52. Droegemueller W, Greer BE, Makowski EL. Preliminary observations of cryocoagulation of the endometrium. Am J Obstet Gynecol. 1970 Jul 15;107(6):958-961

 

53. Townsend DE, Duleba AJ, Wilkes MM. Durability of treatment effects after endometrial cryoablation versus roller ball electroablation for abnormal uterine bleeding: two-year results of a multicentre randomised trial.

Am J Obstet Gynecol 2003; 188: 699–701.

 

54. Perlitz Y, Rahav D, Moshe B. Endometrial ablation using hysteroscopic installation of hot saline solution into the uterus. Eur J Obstet Gynecol Reprod Biol 2001; 99: 90–92

 

55. Degen AF, Gabrecht T, Mosimann L, Fehr MK, Hornung R, Schwarz

VA. Photodynamic endometrial ablation for the treatment of dysfunctional uterine bleeding: a preliminary report. Lasers Surg Med. 2004;34:1-4

 

 

56. Kucuk M, Okman TK. Intrauterine instillation of trichloroacetic acid is effective for the treatment of dysfunctional uterine bleeding. Fertil Steril 2005;83:189–194.

 

57. Kucukozkan T, Kadioglu BG, Uygur D, Moroy P, Mollamahmutoglu L,

Besli M. Chemical ablation of endometrium with trichloroacetic acid. Int J Gynaecol Obstet. 2004;84:41–46

 

58. Gervaise A, Fernandez H, Capella-Allouc S, Taylor S, Vieille SL, Hamou J

 et al. Thermal balloon ablation versus endometrial resection for the treatment of abnormal uterine bleeding. Hum Reprod 1999;14:2743-2747

 

59. Brun JL, Raynal J, Burlet G, Galand B, Quereux C, Bernard P.et al. Cavaterm thermal balloon endometrial ablation versus hysteroscopic endometrial resection to treat menorrhagia: the French, multicenter, randomized study. J Minim Invasive Gynecol. 2006;13:424-430

 

60. Cooper KG, Bain C, Lawrie L, Parkin DE. A randomized comparison of microwave endometrial ablation with transcervical resection of the endometrium; follow up at a minimum of five years. Br J Obstet Gynaecol 2005;112:470–475

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: